EMMANUEL CARRÈRE Kolchoze
Vertaald door Floor Borsboom. Amsterdam, De Arbeiderspers 2026
14. Van Oscar Wilde zijn de volgende mooie en ware woorden: 'Kinderen beginnen met van hun ouders te houden; als ze ouder worden beoordelen ze hen; heel soms vergeven ze hen. Het is omgekeerd ook waar: ouders brengen het er ook goed van af als zij voor hun dood hun kinderen kunnen vergeven.’
24. Ondanks mijn beschonkenheid herinner ik me ook een discussie over de woorden 'mensjewiek' en 'bolsjewiek' - beide bedacht door de bolsjewieken. Hoewel ze maar een klein groepje vormden dat niets ophad met democratie, riepen de getrouwen van Lenin zichzelf uit tot bolsjewieken, oftewel 'zij die in de meerderheid zijn'. En sociaaldemocraten als Vano, dankzij wie Rusland zich tot een fatsoenlijke samenleving zou hebben kunnen ontwikkelen, duidden ze aan als mensjewieken, 'zij die in de minderheid zijn', terwijl zij juist met heel veel meer waren. Het is een constante van het Sovjetdenken, legde Montefiore me uit, het is misschien zelfs wel de kern van de Sovjetstrategie, van het begin af aan, om de dingen een naam te geven die precies het tegendeel betekent van wat ze in werkelijkheid zijn en de mensen te laten leven in een wereld van leugens zonder grenzen of houvast, waar alles op zijn kop wordt gezet. Meer wordt minder, minder meer, armoede rijkdom en de goelag vrijheid. Wat een van Lenins eerste metgezellen, Pjatakov, samenvatte in de volgende opzienbarende slogan - volgens Montefiore zonder enige ironie: 'Als de Partij zegt dat wit zwart is en zwart wit, moet een bolsjewiek niet geloven wat hij ziet maar wat de Partij zegt dat hij ziet'
40. Het zijn clichés, maar ik denk dat clichés over Rusland altijd waar zijn, en zelfs dat een uitspraak over Rusland die geen cliché is hoogstwaarschijnlijk ook niet waar is.
64. Nina Berberova zal pas in de nadagen van haar lange leven literaire
erkenning krijgen. In de jaren dertig, wanneer ze in Parijs het leven van een arme emigrante leidt, is ze al een goede kroniekschrijfster, nuchter, zonder illusies of gejammer, woest onafhankelijk. 'Ik haatte, schrijft ze, 'alles wat te maken had met het "nest", met familiebetrekkingen, met bevoogding. Me aan iemand warmen, bij iemand veiligheid zoeken, me verschuilen, dat vond ik niet alleen in hoge mate weerzinwekkend, maar ook vernederend. Ik voel ten volle én de vrijheid van de wil, én de vrijheid van keuze. Uit een nieuwsgierigheid die je bij emigranten niet vaak aantreft, gaat ze nu en dan een film zien in een zaaltje waar een cel van de Franse Communistische Partij de vertoning van Sovjetfilms organiseert. Ze noemt niet de titel van de film die ze die dag heeft gezien, zegt alleen dat die zich afspeelt in 1918, en dat bracht me op het idee om Oktober nog eens te zien, de nepdocumentaire die Eisenstein maakte voor de tiende verjaardag van de Revolutie. Het is leerzaam: een mijlpaal in de filmgeschiedenis - Eisenstein was een genie - maar ook een staaltje schaamteloze propaganda. Tegenover de stralende proletariërs en charismatische volkscommissarissen zijn de contrarevolutionairen (mensjewieken met lorgnet, generaals in het Witte Leger, dikbuikige koelakken, bloedzuigers van kapitalisten...) niet alleen verwerpelijk, maar trots op hun verwerpelijkheid, waar ze met honend genot in zwelgen, echt het uitschot van de mensheid. Op een zeker moment in de film saboteert een smeerlap van een bankier de inspanningen van Lenin om de economie van het land te herstellen. De Staatsbank, waar hij zijn toevlucht heeft genomen, wordt belegerd door de proletariërs die roepen - en de brave Franse communisten in de zaal met hen: 'Sla hem in mekaar! Geef hem op zijn bek! Hak de vijanden van de werkende klasse in mootjes!' Hij wordt gearresteerd, de camera zoomt op hem in, en dan herkent Berberova tot haar verbijstering die vijand van het volk, met zijn mooie met bont afgezette mantel, zijn stijve boord, zijn lorgnet, zijn Joodse uiterlijk. Het is haar vader.
95. Vozvrasjtsjentsy
De aantallen zijn onzeker. Het schijnt dat het er tussen de vijf- en tienduizend zijn geweest, de zogenaamde vozvrasjtsjentsy - de 'terugkeerders'. Hun verhalen, zeer schaars, kwamen pas veertig jaar later na de val van de Muur naar buiten. Ze hadden amper voet op hun geboortegrond gezet of ze begrepen allemaal dat ze een vreselijke vergissing hadden begaan. Sommigen waren vanuit Marseille vertrokken op een schip dat de Rossia heette maar daarvoor de Deutschland had geheten en bij wijze van naoorlogse herstelbetaling door de Sovjets was geconfisqueerd. De reis naar de toekomst was veelbelovend: aan boord werd gedanst, geglimlacht en getoost. Alleen de bemanning was eigenaardig, ontwijkend. Vlak voor aankomst veranderde de gelaatsuitdrukking van de vrolijke en elegante jonge Sovjetvrouwen die de reizigers begeleidden. Ze haalden de make-up van hun gezicht, deden hoofddoekjes om en keken nors. Op de kade in Odessa werden ze opgewacht door de NKVD van Beria: met zeil afgedekte vrachtwagens, luidsprekers, prikkeldraad, wachttorens. Anderen vertrokken met de trein uit Straatsburg, eersteklascoupés, vrolijke sfeer, balalaika's, wodka en ook vele toosten. Bij de Poolse grens werden ze overgebracht naar onverwarmde veewagons. In de buurt van Grodno stopte de trein op een open plek in het bos, en ook daar werden ze opgewacht door mannen van de NKVD, met stenguns en wolfshonden. Alles werd doorzocht, de koffer van een oude man werd omgekeerd, hij huilde en kreeg slaag.
Sommigen werden onmiddellijk gefusilleerd, anderen opgesloten vanwege 'betrekkingen met de westerse bourgeoisie'. Hun paspoorten werden in beslag genomen waarna ze willekeurig werden verspreid over de vier hoeken van het rijk.
175. Mei '68 in Parijs en Praag
Voor sommige van mijn vrienden, die niet meer dan drie à vier jaar ouder zijn dan ik, was mei '68 iets buitengewoons. Het heeft, ten goede of ten kwade, hun leven veranderd. Ik benijd hen erom dat ze, amper droog achter hun oren, de straat op zijn gegaan, de Sorbonne hebben bezet, hebben gevreeën met meisjes zonder beha, in een commune hebben gewoond. Sommigen zijn aan lagerwal, verslaafd geraakt, hebben zich van het leven beroofd. Anderen zijn de leiders geworden van de maatschappij waartegen ze in opstand kwamen. Het is denk ik niet eerder voorgekomen dat de winnaars van een generatie het prestige van de rebellie zozeer hebben weten te verenigen met de geneugten van de macht.
272. Maar als je nog contact hebt met vrienden die in Rusland zijn gebleven, als je naar de Russische tv kijkt en vooral de sociale media volgt, zoals mijn vriend de schrijver legor Gran, dan zie je een volk dat terecht is gekomen in een reusachtige dystopie. In 1984 moet iedereen dag in, dag uit meedoen aan het ritueel van twee minuten collectieve haat. De Russische tv hamert die haat er 24/7 in. 24/7 klinkt dezelfde bezwering: het Westen is uit op de ondergang van Rusland, maar Rusland zal overwinnen zoals het altijd heeft overwonnen omdat Rusland het Derde Rome is en het leven van de Rus ellendig maar zijn geest sterk is, terwijl het leven van de westerling aangenaam maar zijn geest zwak is, gedegenereerd, aangetast door Ihbtq+, wokisme, milieuactivisme, nazisme en pedofilie. (…)
'Jullie hebben een goed leven, wij een schijtleven, kreeg ik al te horen in Kotelnitsj. Maar in Kotelnitsj, aan het begin van deze eeuw, schaamden ze zich nog voor dat schijtleven. Poetin heeft die mensen met hun schijtleven echter hun waardigheid teruggegeven. Dat schijtleven is een teken dat ze uitverkoren zijn. Zij zijn het zout der aarde. Ze boezemen weer angst in: aan flikkers, transgenders, al die devianten wier zelfgenoegzaamheid Rusland tegen de borst stuit.
Het voelt goed om deel uit te maken van de massa die angst aanjaagt, het voelt goed om allen te haten die daar geen deel van uitmaken. Hun wordt op de sociale media het leven zuur gemaakt, ze worden opge-jaagd, er worden grote Z's op hun deuren geverfd. De letter Z, oorspronkelijk een militaire markering, is het symbool geworden van steun voor de speciale militaire operatie, de soldaten, de president. Je ziet hem overal. Hij wordt op pantservoertuigen, muren, standbeelden van Lenin, de deuren van kapsalons gekalkt. Hij wordt op voorhoofden getatoeëerd, je ziet hem op kaalgeschoren hoofden met alleen een Z van haar. Schoolkinderen vormen met zijn allen een reusachtige Z, die vanuit de lucht wordt gefilmd en op de tv wordt uitgezonden. De Z is het hakenkruis van het poetinisme. Tussen Z en niet-Z is de verdeeldheid overal: op het werk, binnen families. De echtgenoot praat niet meer met zijn vrouw, de broer niet meer met zijn zus. We hadden onszelf wijsgemaakt dat het poetinisme eenvoudigweg een misdadig politiek systeem was, gedreven door zoiets redelijk geruststellends als hebzucht. Het gaat om iets heel anders. Het gaat om de creatie van een nieuwe mens die aan de hele wereld wordt getoond: een echte Rus vervuld van wrok, agressie, grove onwetendheid en de pedanterie te hebben begrepen dat het leven de oorlog van allen tegen allen is. Op de blog van een Russische historicus in ballingschap: 'Rusland wilde het Derde Rome zijn, het is het Vierde Reich geworden'