RITA MONALDI & FRANCESCO SORTI Malaparte. Een dood zoals ik - 2016 - 2026
Vertaald door Fred Baggen. Aldus Boek Compagnie
128. De School van Capri was niet alleen een organisatorisch referentie-punt. Gorki wilde een nieuwe cultuur creëren, een nieuw proletarisch bewustzijn, een wereldbeeld, van kunst, van literatuur en van muziek op maat gemaakt voor arbeiders, boeren, armen en uitgebuitenen. Het ging er niet alleen om hen tot opstand aan te zetten en hen de rijkdommen van de bourgeoisie en de aristocratie te laten veroveren: er moest een nieuw wereldbeeld worden gecreëerd, zodat de revolutionairen zichzelf, andere mensen en het hele universum op een andere, nieuwe manier zouden zien.
'Deze operatie heette in het Russisch bogostroitel'stvo, de Beweging van Godbouwers. Een pervers idee, maar wel heel Russisch. De moderne mensen, de bouwers van de toekomst, waren voorbestemd om een vooruitstrevende religie aan te hangen, maar dan een aardse religie, een atheïstische religie die niet tot stand komt door God te kennen, maar door de communistische samenleving te vormen. Begrijp je wat ik bedoel als ik het over een atheistische religie heb, mijn beste vriend?'
'Ja, dat begrijp ik, zei ik.
Ik begreep dat omdat ik in Moskou communisten had ontmoet zoals Demjan Bedny, de Vijand van God, de leider van de Liga van besbojniki, de Goddelozen, die godslasterlijke evangeliën schreef om Stalin te behagen.
'Gorki was de eerste die deze theorie ontwikkelde, ging Munthe verder, 'maar hij had medestanders. De belangrijkste was Aleksandr Bogdanov.
'Bogdanov was een groot denker. Misschien een verdorven maar wel een groot denker, zei ik.
'Ja, hij was een groot denker, herhaalde Munthe, 'het filosofische brein achter de School van Capri. Hij was natuurlijk een geloofsvijand, want hij bleef een communist, en derhalve een atheist, een ongelovige.
Maar wat hij wilde was de Beweging van Godbouwers, de Antireligie, introduceren. De tijd was er rijp voor. De Russen hongerden naar buitengewone openbaringen, de macht had hen aan dit alles laten wen-nen. Om aan het naïeve volk te verkondigen dat er oorlog zou komen, stuurde het Russische leger in 1914 soldaten rond die gekleed waren als aartsengelen, met vleugels van veren en karton op hun rug, rijdend op witte paarden die eveneens waren uitgerust met kunstvleugels. Zo zijn de Russen: een mengeling van morbiditeit, exaltatie en politieke berekening!
Gorki raakte in de ban van Bogdanovs ideeën, zei Munthe. Hij riep hem naar Capri om de School op te richten en het nieuwe marxisme te lanceren: antiautoritair, menslievend, gevoed door literatuur, filosofie en wetenschap. Het waren warrige denkbeelden, maar ze leken op die van de beroemde Engelse Fabian Society, die juist in die periode tot bloei kwam. Geleidelijk aan kwamen er uit Rusland tientallen schilders, schrijvers, musici, beeldhouwers en wetenschappers over, maar ook gewone arbeiders. Op het eiland werden ze opgevangen, gehuisvest, gevoed en verzorgd. Ze beschikten zelfs over een eigen kantine en een eigen ziekenboeg.
'Ze kwamen samen in het huis van Gorki, in Villa Behring, maar ook in de openlucht, op het strand, in grotten. Ze waren vrolijk, ontspannen, betoverd door de schoonheid van Italië, de zee, Capri. Ze leken welhaast een groep lachende toeristen. Ze voerden toneelstukken op in de grotten van Capri, op de stranden zongen ze liedjes en speelden ze woordspelletjes in het Russisch, Italiaans en zelfs Engels. Maar achter de gesloten deuren van hun kamers bereidden ze het bloedbad van de revolutie voor, de aanslagen, de rooftochten, de overvallen, de muiterijen, de slachtpartijen. Ik weet dat u, Malaparte, boeken hebt geschreven over Lenin en de Russische revolutie?
'Ik heb er drie geschreven, en verschillende artikelen vanuit Rusland.
Ik beheers het Russisch redelijk goed'
'U weet dus heel goed dat Gorki en Bogdanov deel uitmaakten van de bolsjewieken, de meerderheid van de partij, waarin de ster van Lenin kort tevoren was gerezen. Maar tussen hen en Lenin heerste een intense haat. En die haat werd mede veroorzaakt door de School van Capri. Lenin maakte zich zorgen over het project van Bogdanov. Zijn politieke lijn was gericht op heel andere zaken dan de Beweging van Godbouwers. Voor hem was het burgerlijke onzin, een afwijking van het revolutionaire project?
(…)
Bogdanov was fantasierijk en vurig, een zuiverend vreugdevuur.
Lenin daarentegen was koel en scherp, net als de naam van zijn clandestiene krant, Iskra, 'De Vonk'. Lenin voelde minachting voor Bogdanov, hij beschouwde hem als een utopist en een ketter. Hij deed hem denken aan de Engelse socialisten van de Fabian Society, die verklaarden dat ze de armen uit humanitaire overwegingen wilden helpen, maar die Lenin als opportunisten en spionnen van de bourgeoisie beschouwde. Bogdanov van zijn kant vond Lenin kil en niet in staat om de massa's op te zwepen, hen bij de strijd te betrekken en werkelijk een revolutie te ontketenen.
Bovendien waren er nog geldzorgen. Om de revolutie te financieren, maakte Lenin gebruik van gangsters, pooiers, wapenhandelaars en moordenaars, onder wie Stalin zelf, en het geld stroomde zo overvloedig binnen dat Lenin zich koetsen, luxueuze appartementen in Parijs, hotels en vakanties kon veroorloven. Hij kon het zich veroorloven zijn maîtresses te onderhouden en zich door hen te laten opmonteren, weg van zijn echtgenote — die de partij weliswaar onwankelbaar trouw was, maar in de omgang kil en pedant was.
'Maar ook de groep opponenten onder leiding van Bogdanov, zei Munthe, 'slaagde erin een aardig bedrag bij elkaar te sprokkelen. Gorki ontving hier op Capri welgestelde mecenassen, kunstenaars en scheepseigenaren. Er gingen enorme bedragen door zijn handen.' Het kon zo niet langer. De breuk moest worden hersteld en iedereen moest het eens worden over de toekomst van de revolutie, inclusief de fundamentele geldkwestie, namelijk de gemeenschappelijke kas. Gorki nodigde Lenin uit op Capri, waar Bogdanov zich al geruime tijd geleden bij hem had gevoegd, en zich had gevestigd in Villa Monacone, een van de meest spectaculair gelegen villa's van het hele eiland. Lenin had eerst geaarzeld, maar stemde ten slotte toe. Gorki's doel was om de twee zielen van de partij, die van Lenin en die van Bogdanov, met elkaar te verzoenen, ter voorbereiding op de revolutie. Maar hoe moest dat worden aangepakt? Lenin had geen gevoel voor humor, was streng, pietluttig en vertrouwde niemand. Bogdanov was een warmbloedig, impulsief en vurig persoon. Een openhartige discussie zou onherstelbare schade kunnen veroorzaken. Gorki kwam toen op een idee: we laten ze niet praten, maar spelen.
Lenin hield van schaken. Hij beschouwde zichzelf als een uitstekende speler. Hij had het spel in zijn familie geleerd en bleef het spelen omdat het hem ontspanning bood. In Villa Monacone, het huis van Bogdanov, stond een schaakbord (heeft niet elk vakantiehuis er een?), een mooi houten schaakbord met alle stukken klaar voor de strijd. Aangezien er geen agressievere sport bestaat dan schaken, konden Bogdanov en Lenin elkaar naar hartenlust de tent uitvechten, zonder zich daaromtrent de vijandschap aan te zeggen en de bemiddeling van Gorki te laten mislukken.
De partij werd gespeeld in aanwezigheid van een groot aantal Russische revolutionairen, leerlingen van de School van Capri. Zij waren dagenlang getuige van de eindeloze strijd tussen de twee zielen van de partij, op het terras van de villa. Er werden talrijke foto's gemaakt om het belang van de gebeurtenis te vieren.
'En hoe liep het af?' vroeg ik.
'Lenin won.
'En de bemiddeling van Gorki?'
'Het was niet expliciet de bedoeling dat de schaakpartij ook de politieke situatie zou bepalen, maar dat was wel het geval. In de marxistische beweging won de lijn van Lenin en Gorki sloot zich daarbij aan.
De School van Capri raakte ontvolkt. In 1913 keerde Bogdanov terug naar Rusland, gebruikmakend van de amnestie die door de tsaar was verleend. In 1917 brak de revolutie uit en werd de tsaar omvergeworpen. Maar Bogdanov sloot zich niet aan bij de opstand, omdat hij fel gekant was tegen de misdaden van de leninisten. Na de val van het tsaristische regime werd hij aan de kant gezet en belandde hij zelfs een tijdje in de gevangenis. In 1924 stierf Lenin en kwam Stalin aan de macht. Gorki verkocht zich aan het regime en rechtvaardigde al zijn misdaden. Als beloning liet Stalin hem vermoorden met een bacterie die door de geheime dienst was geleverd. En zo zijn we in 1936 aangekomen, nog maar drie jaar geleden'
'Hoe weet u zo zeker dat Stalin Gorki heeft vermoord?'
'Gorki overleed aan een eigenaardige longontsteking en vreemd genoeg stierf ook zijn zoon, aan wie Stalin een hekel had, aan longontsteking. Twee weken eerder hadden ook alle bedienden van Gorki, jong en gezond, een longontsteking opgelopen. Vreemd, vindt u niet?
In mijn hoedanigheid als arts wantrouw ik zulke abnormale situaties.
Bovendien kwam Lenin twee keer naar Capri, de eerste keer in 1909, de tweede keer in 1910. De tweede keer werd hij vergezeld door Stalin, die incognito was, ongetwijfeld om een geheime overeenkomst met Gorki te sluiten ten koste van Bogdanov.
'Dus wat er in de kranten stond, is waar: zelfs Stalin is hier geweest.'
'Natuurlijk. Hij wist dat hij, om een einde te maken aan de School van Capri, ter plaatse moest zijn om met Gorki te praten.'
Maar als oude man was Gorki inmiddels nutteloos geworden. Hij was een gefrustreerde en vermoeide romanschrijver, gevierd door het regime, maar zonder vrijheid en welbeschouwd een triest geval. Hij had uiteindelijk publiekelijk zijn goedkeuring gegeven aan klassenhaat, onderdrukking en bloedvergieten.
'Hij had als ongewenste getuige al veel, ja, te veel gezien, vervolgde Munthe. 'Een dode held kwam beter van pas dan een levende getuige.
En dus hebben ze hem uit de weg geruimd!
'Zeven jaar geleden heb ik in Moskou, naast Gorki, een groot aantal belangrijke figuren ontmoet: Loenatsjarski, Majakovski... Agitatoren en bureaucraten heb ik benaderd, ik ben naar het theater geweest met Karakhan, met Florinski, met Kalinin... Maar niemand heeft me ooit iets verteld over deze schaakpartij.
'Allicht! Het moest niet aan de grote klok gehangen worden. Twijfelt u aan mijn woorden, Malaparte? Ga het de inwoners van Capri maar vragen. U zult zien dat zij alles zullen bevestigen.'
320. Hij was de enige Amerikaanse man in dit verhaal, maar hij zou doorslaggevend zijn, dankzij die can-domentaliteit die alle Amerikaanse mannen hebben als ze zich iets in het hoofd halen, I'm tellin' ya! Ik hou van de Amerikanen. Ik hou van de Amerikanen omdat ze alles doen, goed of slecht, met ernst, met elan, met eerlijkheid en met alle goede wil waartoe ze in staat zijn. Ik hou van de Amerikanen omdat ze zich oprecht als gentlemen beschouwen. Ik hou van de Amerikanen omdat ze alle andere volkeren, het een meer dan het ander, beschouwen als geperverteerden of schurken, maar de plicht voelen om ze her op te voeden, desnoods met harde hand. Ik hou van de Amerikanen omdat ze minachting voelen jegens lafaards, pseudo-intellectuelen, mensen met complexen en degenen die zich schamen om in gezelschap te plas-sen. En dat zijn ze niet omdat het ze goed uitkomt (integendeel, het zorgt voor enorme inspanningen en ellende), maar omdat ze er echt met heel hun hart in geloven, met de ongelooflijke zuiverheid van hart die alleen Amerikanen hebben.
453. Maar in plaats daarvan ben je gezwicht voor de eeuwige verleiding van ijdelheid, voor je schrijversbloed. Je wilde een intelligente, originele, goedgeschreven roman maken, vol interessante personages, fantasierijk, soms misschien een beetje onwaarschijnlijk, zoals alle romans, maar mooi. Een roman die je de bewondering van anderen zou opleveren. Bravo, dat is je gelukt. Het is een mooie roman, hij is origineel, hij is geschreven in jouw stijl. Het strekt je tot eer. Maar door je te veel te bekommeren om je reputatie als schrijver, heb je je zielenheil verwaarloosd en je doel gemist. Je hebt je leven verspild, je hebt tevergeefs geleefd en je hebt er niet eens spijt van. Zonde, want welbeschouwd was je zachtmoedig, en je had jezelf kunnen redden. Maar verwaandheid en ambitie hebben je de das omgedaan.'
'Nee, wacht even!' riep ik uit. 'Je weet zelf ook dat ik mijn hele ziel in dit boek heb gelegd, dat ik al mijn fouten en zwakheden heb opgebiecht. Op welk gebied ben ik dan tekortgeschoten?'
De Dood zweeg even en kneep haar ogen half dicht, alsof ze de woorden in de lucht wilde griffen: 'Het verdriet. In dit boek ontbreekt jouw verdriet. Dat was het belangrijkste en daar heb je niet aan gedacht. Je hebt van alles opgebiecht, maar het heeft je hart nooit beroerd. Je hebt nooit écht afstand gedaan van wie je bent. Toen het koor van je dode vrouwen kwam, wees je hen vol ergernis af, in plaats van verdriet te voelen en om vergeving te smeken. Je voelde zelfs geen verdriet toen je terugdacht aan de bloedbaden op de Balearen die je ooit hebt toegejuicht, of aan de huurmoordenaars van Matteotti die je hebt geholpen. Maar zonder verdriet, zonder zelfverloochening, is er geen loutering en kan er geen bevrijding zijn. Dat geldt voor iedereen, zelfs voor de rechtvaardigen. Jij daarentegen hebt je verschanst in je trots. Zo is je ziel mismaakt gebleven door het kwaad dat je hebt begaan en door het goede dat je had kunnen doen, maar hebt nagelaten. Door je handtekening onder de roman te zetten, heb je ook je veroordeling ondertekend en heb je verkwanseld wat je in je leven aan goeds hebt gedaan. Dit is het vonnis. Er valt niets meer aan te doen.
****************************
465. In Italië zet uitgeverij Adelphi zich al enkele jaren op lovenswaardige wijze in voor een heruitgave van alle werken van Curzio Malaparte. De hoofdstuktitels, toespelingen en aanhalingen in dit boek verwijzen direct naar het oeuvre van Malaparte, en nodigen de lezer uit om deze ooit wereldvermaarde auteur opnieuw te ontdekken.
Faam is veranderlijke spijs
Op een verschuivend bord,
Een dis waaraan een
Gast één keer
Geen twee genodigd wordt -
Kraaien bezien het kruim
En met gekras vol spot
Fladderen ze door
Naar Boerengraan -
De mens die 't eet gaat dood.
Emily Dickinson