Wolfram Eilenberger , Geesten van het heden - Het denken van Theodor Adorno, Susan Sontag, Michel Foucault en Paul Feyerabend, 1948-1984
De Bezige Bij 2026
27. ‘Over het begrip van de geschiedenis’ uit het jaar 1940. In die collage van denkbeelden stelt Benjamin zich het beeld voor van een
‘engel van de geschiedenis’:
Zijn ogen zijn opengesperd; zijn mond staat open en zijn vleugels zijn gespreid. Zo moet de engel van de geschiedenis eruitzien.
Hij heeft zijn aangezicht naar het verleden gekeerd. Waar wij een hele reeks feiten ontwaren, ziet hij één enkele catastrofe, die onophoudelijk puinhoop op puinhoop stapelt en ze hem voor de voeten slingert. Hij wil wel blijven, de doden wekken en het kapotgeslagene samenvoegen. Maar er waait een storm vanuit het paradijs, die in zijn vleugels verward is geraakt en zo sterk is
dat de engel ze niet meer kan sluiten. Die storm drijft hem onstuitbaar naar de toekomst, waarnaar hij zijn rug toekeert, terwijl de puinhoop vóór hem tot aan de hemel groeit. Wat wij devooruitgang noemen, dat is die storm.
34. Prettig met elkaaromgaan is deelnemen aan onrecht: ze spiegelt de verkilde wereldvoor als een wereld waarin je nog met elkaar kunt praten [...]
Voor de intellectueel is onverbrekelijke eenzaamheid de enige vorm waarin hij misschien nog solidariteit kan tonen. Al het meedoen, alle menselijkheid in omgang en deelneming is enkel een masker voor de stilzwijgende acceptatie van het onmenselijke [...] Uit die verstriktheid is geen uitweg. Het enige wat verantwoord kan worden is weigeren mee te doen aan het ideologische
misbruik van het eigen bestaan en je voor de rest privé zo bescheiden, onopvallend en onpretentieus te gedragen als al langniet meer door een goede opvoeding wordt vereist, maar wel door de schaamte over het feit dat je in de hel nog lucht genoeg hebt om te ademen.
53. Als tegenontwerp van het gros van de staatsuniversiteiten die onder druk van de toenemende studentenaantallen razendsnel
veranderden, verzette de Universiteit van Chicago zich onder leiding van haar rector Robert Maynard Hutchins met het toentertijd al legendarische Common Core Programm tegen elke vorm van modieuze aanpassing van het curriculum, tegen de ondermijning van de canon en tegen de om zich heen grijpende cijferinflatie. Daar in Chicago deed men niet aan cijfers, zoals ook niet aan het onderscheid tussen geestes- (Arts/Humanities) en natuurwetenschappen. Kwantumfysica was voor beginners in Chicago niet minder belangrijk dan sociologie. Karl Marx en Sigmund Freud waren voor het begrijpen van de eigen culturele situatie even relevant als Albert Einstein en Marie Curie. Maar dat alles zou onvermijdelijk in het luchtledige blijven hangen als de jeugdige geesten niet vertrouwd werden gemaakt met de eigenlijke bronnen van de westerse cultuur: de oude Grieken. Het toegankelijk maken ervan vormde de eigenlijke basis van alle onderwijs daar.
Er werd à la Socrates onderwijs gegeven in zo klein mogelijke groepen, en de hoeveelheid leeswerk was al snel tweemaal zo groot als bij vergelijkbare vakken aan andere universiteiten. En mocht Susan door al die voordelen nog niet enthousiast genoeg geweest zijn, ze ging definitief door de knieën toen ze hoorde
dat Chicago als enige universiteit van het land geen eigen footballteam had.
Met behulp van een eigen, geanonimiseerde toetsmethode werden alleen de beste jonge studenten van het land aangenomen (wat er in die naoorlogse jaren toe leidde dat het percentage studenten van vooral seculier-joodse huize bijna 50 procent bedroeg).
122. Foucault zegt bij zijn afscheid niet vaarwel met de gebruikelijke vriendelijkheden, maar maakt van zijn afscheidsfeest in oktober 1958 gebruik om een toespraak te houden die in de herinnering van de aanwezige collega’s niets minder is dan een ‘frontale agressieve aanval’ op alles waarvoor ‘Zweden’ model wilde staan en stond.
Met het oog op de heersende psyche van het land constateert Foucault regelrecht ‘schizofrene eigenschappen’. Uiteindelijk
was Zweden zoals alle liberaal geïnspireerde welvaartsstaten slechts een heel klein beetje meer. Een land dus, waarin, zoals Foucault bijtend opmerkte, binnen afzienbare tijd ‘helemaal geen mensen’ meer nodig waren en waar in de brijige feelgood-tolerantie elk echt conflict gemeden en verzwegen werd en elke echte afwijking van het rechte spoor ontoelaatbaar geacht en geïsoleerd werd. Om nog maar te zwijgen van de positivistisch
gestemde middelmaat van de academische instellingen en van de allerwegen in hun bestaan gerustgestelde onmondige volwasse-
nen, die bij hun middagmaal in alle ernst een glas melk bestelden.
Foucaults opgehoopte diepe woede op alles waarvoor ‘Zweden’ ook en juist binnen de sociaaldemocratische progressieven van Europa stond en opkwam mocht dan vooral voortkomen uit de daar ervaren academische vernedering, ze had ook diepere filosofische oorzaken. Ze was te herleiden tot de schrijver die in de voorafgaande jaren belangrijker dan wie ook voor hem was geworden. Voor Foucault wordt Zweden al snel het schoolvoorbeeld van de belichaming van de laatste mensen die Friedrich Nietzsche in zijn werk Aldus sprak Zarathustra als eindstadium
van liberale welvaartssubjectiviteit profetisch had geschetst: gevangen in de totale immanentie van hun eigen ratio en gekalmeerd door steeds toegestane laagdrempelige vormen van behoeftebevrediging leven ze in het verwrongen eindtijdbewustzijn het geluk zelf te hebben uitgevonden.
162. Door elke menselijke geest een creatief bruisend onderbewustzijn mee te geven, democratiseert Freud eigenaardigheden
die eerder alleen aan de kunstenaar of vooral het genie waren voorbehouden. Door elk individu zichtbaar te maken als op eigen wijze gestoord en dus hunkerend naar genezing, brengt hij de ooit onwrikbaar beschouwde grenzen tussen (psychisch) ziek en gezond over naar een continuüm van open einden. En door zijn beschrijving van de geest vooral te laten afkoersen op de symbolische vorm ervan, die openstaat voor interpretatie, bevrijdt hij de menselijke psyche van al te deterministische aannames en beproevingen. Op basis daarvan heeft Freud de menselijke seksualiteit in zijn onderzoek ontdaan van taboes en het toenemend bevrijde uitleven ervan in het dagelijkse leven mogelijk gemaakt – en hij kan daarom een ware liberale verlichter lijken!
164. Democratie als ziekenhuis
Maar volgens Sontags en Rieffs kritiek heeft niet alleen het doel van Freuds therapie, maar ook de methode ervan proto-totalitai re trekken.
Het psychologische ideaal van normaliteit heeft een nogal onheroïsch aspect. Stel je een hele samenleving voor die gedomineerd wordt door de psychotherapie. Niet vanuit individueel
maar vanuit sociologisch perspectief beschouwd, is de psychoanalyse dan een manifestatie van een volkstirannie zoals Tocqueville zich zelfs niet wenste voor te stellen. In het ideale geval [...]
moet iedereen bekentenissen afleggen, en iedereen moet ernaar streven bekentenissen af te nemen. Dat is de betekenis van de
psychoanalytische heropvoeding waarover Freud het heeft. In een zich zo ontwikkelende democratie van zieken kan iedereen tot op zekere hoogte voor anderen de dokter uithangen. Het lijkt
nogal driest aan de eerste de beste te kennen te geven dat hij blijvend kan genezen of genezen kan worden. Het ziekenhuis lost de kerk en het parlement als archetypisch instituut van de westerse cultuur af.
168.Eros en civilisatie
De bewustzijnstriade van Es – Ich – Über-Ich van Freud bevat juist voor politieke denkers die in het algemeen het spoor van het marxisme volgden, in die tijd analogieën met een verleidingskracht die amper te weerstaan was.
Eigenlijk hoefde je alleen maar over te schakelen van het ‘individuele subject’ op ‘de samenleving’ en de door het burgerlijk subject verinnerlijkte normen te adresseren als die van de heersende klassen – en meteen was daar de revolutionaire duidingsmatrix van een maatschappelijk bewustzijn, waarin de steeds onderdrukte drijfveren van het onderbewustzijn in verband gebracht konden worden met die van een revolutionair gestemd proletariaat in zijn gerechtvaardigde strijd om emancipatie.
Een bevrijding van de seksuele drijfveren van de repressie van de burgerlijke arbeids- en accumulatiemoraal moest gezien worden als politiek analoog aan de ontketening van het proletariaat uit uitbuiting en onderdrukking. Een seksuele revolutie zou daarom onvermijdelijk gepaard gaan met een sociale revolutie.
188. In een idee uit de Minima Moralia met als titel ‘De slechte kameraad’, dat hij al in 1935 in Engeland had geschreven, geeft hij
traumatische schoolervaringen een in voor hem verder atypische openhartigheid literair vorm:
De slechte kameraad – Eigenlijk zou ik het fascisme uit de herinnering aan mijn kinderjaren moeten kunnen afleiden. Als een veroveraar had het zijn boden naar verre buitengebieden voor -
uit gestuurd, lang voordat het er binnentrok: mijn schoolkameraden. Als de bourgeoisie sinds onheuglijke tijden de droom van de woeste volksgemeenschap koestert, van de onderdrukking van allen door allen, dan hebben haar kinderen die van hun voornaam al Horst en Jürgen [...] heetten, de droom tragisch nagespeeld, nog voordat de volwassenen er historisch rijp voor waren hem te verwezenlijken. Ik voelde de macht van het schrikbeeld waarnaar ze streefden zo overduidelijk dat alle geluk me daarna herroepelijk en geleend leek. De opkomst van het Derde Rijk verraste mijn politieke oordeel, maar niet mijn onbewuste neiging om bang te zijn. Alle motieven van de permanente catastrofe
hadden me zo geraakt en de alarmerende aanwijzingen van het Duitse ontwaken waren zo onuitwisbaar in mij gebrand dat ik ze een voor een in de trekken van de Hitlerdictatuur herkende: en
vaak kwam het mijn dwaze ontzetting voor alsof de totale staat speciaal voor mij was uitgevonden om mij aan te doen wat mij in mijn kinderjaren, de voorwereld ervan, vooralsnog bespaard was
gebleven. De vijf patriotten die zich op één enkele kameraad stortten, hem afranselden en hem, toen hij zich bij de leraar beklaagde, als klassenverrader in een kwaad daglicht stelden – zijn dat niet dezelfde mensen die gevangenen martelden om de buitenlanders te logenstraffen die zeiden dat de gevangenen werden
gemarteld? Aan wier gejuich maar geen einde kwam, toen de eerste van de klas faalde – hebben ze niet grijnzend en bleu om de joodse gevangene heen gestaan en de spot met hem gedreven toen hij al te onhandig zich probeerde op te hangen? Die geen enkele correcte zin konden formuleren, maar elke zin van mij te
lang vonden – hebben ze de Duitse literatuur niet afgeschaft en door hun schrijfsels vervangen? [...] In het fascisme is de nachtmerrie van de kinderjaren werkelijkheid geworden.
206. Suzan Sontag :’De waarheid is dat Mozart, Pascal, de Booleaanse algebra, Shake speare, de parlementaire regering, barokke kerken, Newton, de emancipatie van de vrouw, Kant, Marx en het ballet van Balan mchine niet kunnen herstellen wat die specifieke beschaving de wereld heeft aangedaan. Het witte ‘ras’ is het kankergezwel van de geschiedenis van de mensheid; het is het witte ‘ras’ en dat alleen – de ideologieën en uitvindingen ervan – dat de autonome
beschavingen overal uitroeit waar het zich uitbreidt en dat het ecologische evenwicht van de planeet verstoord heeft. En nu ook elk leven op zichzelf bedreigt.’
218. Gevoelen en experiment
Sontag wilde niet over het einde van de kunst klagen maar het nieuwe uitgangspunt prijzen. In dat streven brengt ze de experimentele kunsten in verband met de experimentele wetenschap-
pen. Ook de gecompliceerde apparaten ervan waren in de eigenlijk interessantste gevallen van een sleutelexperiment erop gericht de houdbaarheid van de tot dan toe vaste zienswijzen te beproeven en eventueel te veranderen – tot in de meest wezenlijke aannames en abstracties van de eigen wereld: wat is materie?
Wat is licht? Wat is tijd? Of betrokken op de eigen ervaringen:
wat is en wat moet kunst zijn? Wat stuwt het heden voort?
Wat wij gaan krijgen is niet de dood van de kunst, maar een verandering van de functie ervan. De hedendaagse kunst is een nieuw soort middel, een middel om het bewustzijn te wijzigen en
nieuwe vormen van sensibiliteit tot stand te brengen. En de middelen om kunst te beoefenen zijn radicaal uitgebreid. In feite hebben kunstenaars als reactie op die nieuwe functie (meer aangevoeld dan uitdrukkelijk geformuleerd) zelfbewuste estheten moeten worden, die hun middelen, materialen en methoden voortdurend in twijfel trekken. Vaak lijkt het verkrijgen en gebruiken van nieuwe materialen en methoden uit de wereld van de ‘niet-kunst’ – bijvoorbeeld uit de industriële technologie, commerciële processen en voorstellingen, zuiver persoonlijke en
subjectieve fantasieën en dromen – de belangrijkste inspanning van veel kunstenaars te zijn. Schilders voelen zich niet langer verplicht zich te beperken tot doek en verf, maar maken gebruik van haren, foto’s, was, zand, fietsbanden, hun eigen tandenborstel en sokken. Musici reiken verder dan de klanken van traditionele instrumenten en gebruiken vervormde instrumenten en (gewoonlijk op band) synthetische geluiden en industrieel lawaai.
[...] de meeste interessantste moderne kunstwerken [...] zijn avonturen op het gebied van zintuigelijke waarnemingen, nieuwe
‘sensorische combinaties’. Zo’n kunst is in beginsel experimenteel – niet vanwege een elitaire minachting voor wat voor de meerderheid toegankelijk is, maar juist in de zin dat ook wetenschap experimenteel is.
234. Ondanks mijn bewondering voor de
Vietnamezen en mijn schaamte over wat mijn land hun aandoet, voel ik me nog steeds iemand uit een ‘grote’ cultuur die een ‘kleine’ cultuur bezoekt. Mijn bewustzijn, gevormd en tot ontwikkeling gebracht door de ‘grote’ cultuur, is een complex met vele organen; het is eraan gewend door heel veel cultuur te worden gevoed en met ironie geïnfecteerd. Ik geloof niet dat het mij aan
ernst ontbreekt, maar ik zou niet graag zien dat die ernst oppervlakkiger zou worden; ik weet dat ik me dan veel meer in mijn mogelijkheden beperkt zou voelen als er geen plaats meer zou
zijn voor tegenstellingen en paradoxen en al dat soort afleiding en verstrooiing. Mijn verwende, onverzadigbare bewustzijn belemmert me bij het begrijpen van wat ik het meest bewonder, en ik voel me bij al mijn woede jegens Amerika verbonden met wat ik veroordeel. ‘Amerikaanse vrienden’ – inderdaad.
Natuurlijk zou ik wel in Vietnam kunnen leven, of in een samenleving als deze, maar alleen door een groot deel van mezelf op te geven. Het leven van veel mensen zou door integratie in zo’n samenleving vast en zeker verrijkt worden (en het ontstaan van zulke samenlevingen daardoor bevorderd), maar mijn leven zou in veel opzichten armer worden. Ik leef in een immorele samenleving, die de gevoelens afstompt en het vermogen om goed te doen bij de meeste armen verstikt, maar die een minderheid een verrassende hoeveelheid intellectuele en esthetische genoegens biedt. [...]
299. Bijna alweer gerustgesteld neemt Hans Albert op de rechteroever van de Rijn, in Mannheim, kennis van wat vriend Feyerabend hem op 1 juli 1968 als overzicht van de toestand in Californië stuurt.
‘Hier zit ik nu dus weer in Berkeley, deze culturele woestijn. Geen schouwburg, geen opera, geen interessante mensen, behalve dan dat hier procentueel de meeste gekken van heel Amerika leven en ik denk van de hele wereld. Op de universiteit strompelen hologige studenten vol drugs rond, mooie meisjes die als eieren op elkaar lijken, zweven gedachteloos rond op zoek naar ‘ervaringen’, en als je een van hen iets vraagt en ze doet haar mond open,dan wend je je meteen huiverend weer af, door de klanken of de meningen die je te horen krijgt. Deze generatie zoals die zich in Berkeley toont, lijkt waarlijk bestemd voor de ondergang – hoe zullen ze eruitzien als ze vijftig zijn, als ze althans zo lang leven?
En daarboven brandt de zon, voor zover die door de rookwolken en uitlaatgassen kan doordringen, de zon die zwaar weegt op al die ellende. Hoe kun je je leven zo leven!’
In dat opzicht was Paul dus nog helemaal de oude. Alleen filosofisch, daar gold dat niet meer. Daar voelde hij zich nog steeds als uit een boze droom ontwaakt. Bijkans wakker gemaakt. En navenant geagiteerd.
344. Voordat ze zich genoodzaakt zouden zien om tot de bezetting van het instituut over te gaan, willen ze daarom nogmaals in een algemene vergadering van de sociologen een discussie [voeren] met de hoogleraren over de onmiddellijke reorganisatie van de studie sociologie op vrijdag vijf december om 19 uur (collegezaal vi)
‘Zover is het met ons gekomen,’ schrijft Adorno en hij voegt het vlugschrift toe aan zijn korte brief aan Horkheimer op 5 december 1968. ‘Als dat geen projectie is.’
Hardnekkig deed onder de studenten het gerucht de ronde dat hoogleraar Adorno van plan was om bij de genoemde gedachtewisseling te verschijnen met Jodenster op. Hij kwam zonder. Maar wel met Jürgen Habermas en Ludwig von Friedeburg aan zijn zijde, nogmaals bereid de zogenoemde discussie aan te gaan. De schijn van een openbare uitwisseling van gedachten hield niet lang stand. De zogenoemde ‘lerenjassenfractie’ zat naast elkaar op de tweede rij, zoals ook Cohn-Bendit, strategisch geheel rechts gezeten. De ultimatief uitgesproken eis om af te zien van alle institutionele rechten liet Adorno nog over zich
heen komen. Als vlak daarna een veteraan van de Sozialistische Deutsche Studentenbund (sds) de vernietiging van het gehele
‘burgerlijke wetenschapsbedrijf’ uitroept tot het eigenlijke doel van de actie, verlaten de hoogleraren zonder iets te zeggen de
zaal.
Slechts zes dagen later – het bezette instituut sociologie is omgedoopt tot ‘Spartakusinstituut’ – bericht Adorno aan Scholem in Jeruzalem over een ware ‘walpurgisnacht van de studenten bij wie de schijnrevolutie overgaat in de krankzinnigste acties. Ze [...] verstoren alle colleges, hebben Habermas daar uit zijn kamer
verjaagd en plegen gruweldaden die enkel met algehele hopeloosheid en naïviteit te verenigen zijn [...] Tot nu toe is het hier zonder fysieke gewelddadigheden verlopen, maar je moet bij deze escalatie met alles rekening houden.
Intussen worden in het Spartakusinstituut leuzen voor steeds nieuwe vlugschriften bedacht (‘Twintig jaar democratische hervormingsplannen zonder enig effect is genoeg. We kunnen de universiteit niet aan de autoritaire staat overlaten’) en de muren met kalenderspreuken uit de traditionele Frankfurter pennen opgesierd: ‘Burgerlijke kritiek op de proletarische strijd is een logische onmogelijkheid. (Horkheimer)’ En dat alles in een tijd dat Herbert Marcuse, vanuit radicaal perspectief het laatste geloofwaardige theorie-idool, in het verre Californië op grond van
anonieme moorddreigementen (waarschijnlijk van de Ku-Klux-Klan) heeft moeten onderduiken.
352. Zo verklaarde begin december 1968 een jezuïtische particuliere universiteit in Chicago dat ze hem een eredoctoraat zou verlenen (‘zijn waarschijnlijk gek geworden’). De maoïsten van de Londense uitgeverij New Left Books melden in diezelfde dagen zijn verzamelde werken te
willen publiceren. En Italiaanse leninisten dat verzamelde werk meteen in het Italiaans te willen vertalen.
Aldus gesterkt vallen Feyerabends pedagogische publieksbeledigingen nog bezielder uit.
‘Weten jullie,’ leest hij zijn studenten aan het eind van het wintersemester vanaf zijn vrijheidskansel de les, weten jullie eigenlijk wel wat het betekent: ‘revolutie’ maken?
Revolutie maken betekent niet een paar ruiten ingooien, de politie zwijnen noemen en spreekkoren organiseren, ‘Fuck Reagan!’
[...] Lafaards (zijn jullie), intellectuele heikneuters, tuk op de eigen gratificatie, zonder oog voor medemensen die wat verder van jullie af staan! Denken jullie er weleens over na dat een politieagent in dit verdomde land misschien ook niet erg gelukkig is?
Dat het hem slechter gaat dan jullie, die betaald worden om niets te doen, om een paar boeken te lezen en verder van het ene bed in het andere te springen!’
Geen wonder dat hij onder de radicale studenten op Berkeley intussen een slechte naam had als ‘superliberaal’.
388. Als ze in die jaren al een onderwerp betrouwbaar voor het voetlicht heeft gebracht, dan is het de fotografie.
Een eerste essay daarover was eind oktober 1973 – na een lange onderbreking – al onder de titel ‘On Photography’ [‘Over fotografie’] in The New York Review of Books verschenen. ‘Foto’s’ heet het in de inleiding ervan, die leest als een beginselprogramma, zijn misschien wel de geheimzinnigste van alle objecten, die onze
omgeving vormen en die wij als ‘modern’ opvatten. Foto’s zijn in wezen vastgelegde ervaringen, en de camera is het ideale hulpmiddel als ons bewustzijn zich iets wil toe-eigenen.
Behorend tot een duidelijk moderne opvatting van de werkelijkheid zijn foto’s volgens Sontag het mastermedium van dialectische verdraaiing en versluiering geworden, die daarom een verhelderende kritiek behoeven. Vooral omdat foto’s als geen andere beeldsoort de schijn van een zuivere afbeelding wekken.
Met de in 1972 op de markt gebrachte Polaroid-technologie hoefden de beelden niet eens meer ontwikkeld te worden. Als door geheimzinnige krachten bewogen deden ze het nu zelf.
430. ‘Door een revolutie zal er misschien wel een vermindering van persoonlijk despotisme en winstzuchtige of heerszuchtige onderdrukking tot stand worden gebracht, maar nooit een ware
hervorming van onze manier van denken’ [...] Dus, lees dat essay. Kant heeft het vooral over de religie en haar rol. In die tijd was dat een instituut waaraan ieder individu zich in meerdere of mindere mate moest onderwerpen. Vervang nu Kants woord ‘religie’ door ‘wetenschap’ en zijn observaties zijn niet minder correct. Ze kloppen natuurlijk ook voor gebieden waar bepaalde religieuze gemeenschappen tegenwoordig veel invloed uitoefenen, bijvoorbeeld in Brazilië en andere Zuid-Amerikaanse landen. [...] Dat
mensen, zoals het er nu voor staat [...] ‘zich zonder leiding van een ander van hun eigen verstand bedienen, daarvoor ontbreekt nog heel veel’ – de oefening ontbreekt. Wetenschap zonder oefenening is er immers ook niet, net zomin als een publiek, democratisch gebruik van de geest. ‘